بخش سوم خبر
برگزاری هفدهمین کارگاه علمی ـ پژوهشی استادان دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران با محوریت «حل چالش‌های دانشگاه بر پایه کار تیمی» (بخش سوم)
در این نشست تخصصی، استادان در قالب ۹ گروه تخصصی شش‌نفره، طی بیش از سه ساعت گفت‌وگو و بررسی کارشناسانه، سه محور اصلی شامل «شناسایی ابرچالش‌ها»، «بررسی علل و زمینه‌های شکل‌گیری آن‌ها» و «ارائه راهکارهای اجرایی» را در حوزه‌های آموزش، پژوهش، فرهنگ و مدیریت دانشگاه مورد تحلیل قرار دادند.
در گروه هشتم، خانم‌ها دکتر ناهید نادری‌بنی، دکتر زینب مولوی، دکتر اکرم افسای و دکتر مهسا پیشدار به بررسی یکی از چالش‌های مهم و کمتر مورد توجه در نظام آموزش عالی کشور با عنوان «بازگشت استاد به عصر جدید چارلی چاپلین» پرداختند.
ابرچالش
اعضای این گروه، ابرچالش اصلی را تبدیل تدریجی عضو هیئت علمی به «چرخ‌دنده‌ای در ماشین بروکراتیک دانشگاه» معرفی کردند؛ وضعیتی که در آن استاد دانشگاه به جای تمرکز بر اندیشیدن، آفرینش علمی، نوآوری آموزشی و تربیت انسانی، در چرخه‌ای از فرم‌ها، سامانه‌ها، امتیازها، گزارش‌ها و الزامات اداری گرفتار می‌شود و به تدریج نقش خلاق و اثرگذار خود را از دست می‌دهد.
علل و زمینه‌های شکل‌گیری چالش
اعضای گروه مهم‌ترین علل و زمینه‌های بروز این مسئله را چنین برشمردند:
- غلبه رویکرد کمّیت‌گرایانه در نظام ارزیابی، ترفیع و ارتقای اعضای هیئت علمی؛
- تبدیل تدریجی دانشگاه به سازمانی امتیازمحور و شاخص‌محور؛
- شکل‌گیری فضای محافظه‌کاری و ترس از خروج از چارچوب‌های از پیش تعیین‌شده؛
- کاهش تصویر مثبت از آینده حرفه‌ای و علمی در میان اعضای هیئت علمی و کاهش امید به آینده دانشگاه.
راهکارهای پیشنهادی
اعضای گروه برای برون‌رفت از این وضعیت، مجموعه‌ای از راهکارهای مدیریتی، فرهنگی و ساختاری را پیشنهاد کردند:
۱. ایجاد امنیت روانی و توسعه فرهنگ نقد ایمن
- فراهم‌سازی امکان نقد علمی آزادانه و بدون پیامدهای منفی برای استادان؛
- تبدیل نقد از یک تهدید مدیریتی به سرمایه‌ای برای اصلاح و بهبود سازمانی؛
- ایجاد نظام تشویقی برای نقدهای سازنده و مسئله‌محور؛
- تأکید بر ارائه راهکار در کنار هر نقد و پیشنهاد اصلاحی؛
- توسعه فرهنگ پرسشگری از مدیریت دانشگاه؛
- استقرار سازوکارهای تصمیم‌گیری مشارکتی از طریق تشکیل شورای گفت‌وگو؛
- انتشار گزارش‌های سالانه درباره نقدهای مطرح‌شده و اقدامات اصلاحی انجام‌شده.
۲. حمایت از استادان در برابر پیامدهای غیررسمی
- توجه به این واقعیت که بسیاری از اعضای هیئت علمی بیش از پیامدهای رسمی، از فشارها و پیامدهای غیررسمی متأثر می‌شوند؛
- طراحی سازوکارهای حمایتی برای حفظ استقلال علمی، امنیت شغلی و کرامت حرفه‌ای استادان.
۳. ترسیم تصویری روشن و امیدبخش از آینده دانشگاه
- تقویت امید و انگیزه در میان اعضای هیئت علمی از طریق ارائه چشم‌انداز روشن و قابل تحقق برای آینده دانشگاه؛
- کاهش تبعیض‌ها و تقویت عدالت سازمانی؛
- توجه بیشتر به مسائل رفاهی، معیشتی و حقوقی استادان؛
- تقویت احساس تعلق سازمانی و اعتماد به آینده نظام آموزش عالی.
اعضای گروه هشتم در پایان تأکید کردند که دانشگاه آینده نیازمند استادانی خلاق، امیدوار، نقاد و اثرگذار است و تحقق این هدف، مستلزم فاصله گرفتن از بروکراسی افراطی و کمّیت‌گرایی، و حرکت به سوی دانشگاهی انسان‌محور، گفت‌وگومحور و آینده‌نگر خواهد بود.
در گروه نهم، آقایان دکتر محمدحسین ظریفیان، دکتر حمیدرضا ایرانی، دکتر مصطفی صفدری، دکتر مهدی گل‌وردی و دکتر محمدکاشانی‌پور به بررسی یکی از مهم‌ترین مسائل نظام آموزش عالی کشور، یعنی «عدم توفیق دانشگاه‌ها در نقش‌آفرینی مؤثر در حل ابرچالش‌های کشور» پرداختند.
ابرچالش
اعضای این گروه، ناتوانی نسبی دانشگاه‌ها در ایفای نقش مؤثر در مواجهه با ابرچالش‌های ملی نظیر بحران آب، ناترازی انرژی، آلودگی کلان‌شهرها و سایر مسائل راهبردی کشور را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین چالش‌های حوزه پژوهش و مسئولیت اجتماعی دانشگاه‌ها معرفی کردند و بر ضرورت بازتعریف نقش دانشگاه در حکمرانی مسائل کلان کشور تأکید نمودند.
علل و زمینه‌های شکل‌گیری چالش
اعضای گروه، مهم‌ترین عوامل شکل‌گیری این وضعیت را در محورهای زیر دسته‌بندی کردند:
- عدم همسویی نظام‌های ارزشیابی، ترفیع و انگیزشی دانشگاه‌ها با حل مسائل و ابرچالش‌های کشور و تمرکز بیش از حد آیین‌نامه‌های ارتقا بر تولید مقاله.
- ضعف ارتباط و تعامل میان دولت، صنعت، دانشگاه، جامعه و رسانه در قالب «مارپیچ پنج‌گانه نوآوری».
- کمرنگ بودن مسئولیت اجتماعی دانشگاه‌ها در قبال مسائل و نیازهای کلان کشور.
- غلبه رویکردهای رشته‌ای و تخصصی محدود و فقدان نگاه میان‌رشته‌ای و فرارشته‌ای در ساختار دانشگاه‌ها.
- عدم حضور مؤثر دانشگاه‌ها در نهادهای تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری در سطوح استانی و ملی.
راهکارهای پیشنهادی
اعضای گروه نهم برای ارتقای نقش دانشگاه‌ها در حل مسائل کلان کشور، راهکارهای زیر را پیشنهاد کردند:
- بازنگری در آیین‌نامه‌های ترفیع و ارتقای اعضای هیئت علمی با تأکید بر مسئولیت اجتماعی و مشارکت در حل ابرچالش‌های ملی.
- ایجاد کمیته‌ها، کارگروه‌ها و پلتفرم‌های هم‌اندیشی و هم‌افزایی با حضور تمامی ذی‌نفعان و کنشگران مرتبط.
- طراحی و اجرای سازوکارهایی برای ارتقای هوش اجتماعی و مسئولیت اجتماعی در میان دانشگاهیان.
- توسعه دانشگاه‌ها، گروه‌های آموزشی و برنامه‌های میان‌رشته‌ای و فرارشته‌ای در حوزه‌هایی همچون حکمرانی آب و حکمرانی محیط زیست.
- فراهم‌سازی زمینه حضور و مشارکت مؤثر دانشگاه‌ها در فرآیندهای تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری در سطوح استانی و ملی.
- اعطای آزادی عمل بیشتر به دانشگاه‌ها برای تجربه‌ورزی، آزمایشگری و اجرای راه‌حل‌های نوآورانه در حل مسائل کشور.
- بهره‌گیری از روش‌های نوین تأمین مالی پژوهش و نوآوری از جمله تأمین مالی جمعی، وقف علمی و سایر الگوهای حمایتی.
- فراهم‌سازی بستر مشارکت فعال دانشگاه‌ها در طراحی و اجرای الگوهای حکمرانی بین‌بخشی و فراسازمانی.
در پایان، اعضای گروه نهم تأکید کردند که دانشگاه‌ها برای ایفای نقش تاریخی و تمدنی خود، باید از جایگاه تولیدکننده صرف دانش فراتر رفته و به بازیگری فعال، مسئول و اثرگذار در حل مسائل راهبردی کشور تبدیل شوند؛ امری که مستلزم اصلاح ساختارهای انگیزشی، تقویت ارتباطات نهادی و گسترش رویکردهای میان‌رشته‌ای در نظام آموزش عالی است.
نظر شما :